محمد مؤمن

از پرتال جامع مسئولین جمهوری اسلامي ايران
پرش به: ناوبری، جستجو

آیت الله محمد مؤمن، دارای تحصیلات حوزوی در حد اجتهاد و از فقهای شورای نگهبان که از ابتدای تشکیل این نهاد به عضویت آن درآمد.


-زندگینامه آیت الله محمد مؤمن، در 22 دی‌ماه سال 1316 در قم متولد شد. تحصیلات مقدماتی را در قم و ابتدا در مکتب خانه و سپس در "مدرسه جامع تعلیمات دینی" با موفقیت گذراند و همزمان به تحصیل در حوزه علاقمند شد. وی با بهره گیری از اساتید برجسته از جمله امام خمینی(ره)، آیت الله طباطبایی، آیت الله مشکینی و سایر اساتید به درجه اجتهاد دست یافت. آیت الله مؤمن قبل از پیروزی انقلاب، با پیروی از حضرت امام(ره) و عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، در مبارزات مردمی نقش داشت و این فعالیت‏های مبارزاتی به تبعید وی و 24 تن از اعضای جامعه مدرسین انجامید. بعد از پیروزی انقلاب آیت الله مؤمن علاوه بر اهتمام به موضوعات علمی و تدریس و مباحثه، در مسئولیت‌های مختلف انجام وظیفه کرد. عضویت در مجلس خبرگان رهبری، عضویت در شورای عالی قضایی، عضویت در شورای عالی سیاست گذاری و ریاست حوزه علمیه قم، عضویت در هیئت امنای دانشگاه قم و ریاست دادگاه عالی قم در کارنامه کاری وی دیده می‌شود. عضویت در شورای نگهبان از ابتدای تأسیس، از مهمترین فعالیت‌های کارنامه کاری آیت الله مؤمن محسوب می‌شود.

-خانواده آیت الله مؤمن، در خانواده‌ای کشاورز و با وضعیت مالی متوسط متولد شد. پدرش، "حاج عباس مؤمن" فردی مورد اعتماد مردم بود، سواد رسمی نداشت و به اصطلاح "عوام" محسوب می‌شد ولی معتقد و مقید به حدود شریعت بود. امور زندگی را از راه کشاورزی می‌گذراند و نزدیک به 100 سال زندگی کرد و در سال 1377 از دنیا رفت. مادر آیت الله مؤمن 4 سال پیش از پدرش یعنی در سال 1373 در گذشت و در حرم حضرت فاطمه معصومه(س) دفن شد. پدر، مادر و خاندانش حدود 200 سال در قم سکونت داشتند. آیت الله مؤمن دارای چهار برادر و پنج خواهر است. پدر آیت الله مؤمن به خاطر وضع مالی ابتدا با ورودش به دنیای طلبگی موافق نبود ولی بعد از اصرار آیت الله مؤمن و دیگران به این امر رضایت داد؛ پدربزرگ آیت الله مؤمن نیز فرد صالحی بود و ظاهرا به همین علت فامیل آنها به "مؤمن" معروف شده است.

-مدارج تحصیلی آیت الله مؤمن، تحصیلات خود را در 7 سالگی در مکتب خانه‌ای واقع در محله "باغ پنبه" قم آغاز نمود و به فراگیری قرآن مشغول شد. سپس به مکتب خانهٔ دیگری رفت و در آنجا کتاب "نصاب الصبیان" و "گلستان سعدی" را فراگرفت. پس از مدتی با توصیه دوستان و موافقت پدر، در مدارس اسلامی ملی آن زمان به تحصیل علوم دبستانی اشتغال پیدا کرد و وارد "مدرسه جامع تعلیمات اسلامی قم" شد و در مدت 2 سال تا کلاس 6 ام ابتدایی تحصیل کرد. استعداد یادگیری درس ریاضی در او وجود داشت به همین دلیل به صورت جهشی کلاس ششم را امتحان داد. این استعداد به حدی بود که از وی می‌خواهند درس ریاضیات کلاس‌های چهارم و پنجم ابتدایی را تدریس کند. آیت الله مؤمن به تدریس مشغول شد و همزمان خارج از اوقات ساعات تدریس در مدرسه درس می‌خواند و پیشرفت تحصیلی خوبی داشت. سال اول دبیرستان را گذراند اما به دلیل کم بودن سن قانونی نتوانست در آزمون پایان سال شرکت کند.

شروع تحصیلات حوزوی آیت الله مؤمن در کنار تدریس ریاضی، تحصیل دروس حوزوی خود را در سال 1332 با شروع " شرح لمعه" نزد آیت الله "ستوده" شروع کرد. سپس طی 2 سال، "ادبیات عرب"، بخش بسیاری از "مطوّل" و همه "معالم الاصول" را فرا گرفت. "شرح منطق حاجی سبزواری" را نزد "حاج شیخ محمد واعظ زاده" و "مکاسب" شیخ انصاری را نزد "آیت الله مشکینی"، "آیت الله شاه آبادی" و "شیخ ابوالفضل خوانساری" و جلد اول "کفایه" را نزد "آیت الله سلطانی" آموخت و جلد دوم را نزد "حاج میرزا محمد مجاهدی تبریزی" فرا گرفت. وی در درس اصول امام خمینی(ره) شرکت کرد و چند ماهی نیز در درس فقه "آیت الله بروجردی" حضور یافت. سپس در کلاس درس خارج فقه امام که درباره "مکاسب محرمه" و "بیع" بود رفت و پایه‌های استنباط فقهی خود را نزد آن بزرگواران محکم کرد. پس از تبعید امام، در سال 1343 به درس فقه و اصول "آیت الله محقق داماد" رفت و پس در درس خارج فقه و اصول "آیت الله حاج آقا مصطفی حائری" شرکت کرد. استاد او در فلسفه مرحوم "آقا مصطفی خمینی" بود و بعد از آن هم زمان با تحصیلات فقهی و اصولی، به تحصیل حکمت الهی و فلسفه نیز می‌پرداخت و برای تحصیل "الهیات" و "اسفار" به کلاس درس علامه "سید محمد حسین طباطبایی" رفت و سال‌ها تفسیر را نزد وی فراگرفت.

حوزه نجف آیت الله مؤمن، پس از تبعید امام(ره) در سال 1342، برای تحصیل عازم نجف اشرف شد و به مدت 6 ماه از محضر استادان حوزه علمیه بهره‌های فراوان برد. وی به درس فقه و اصول "آیت الله محقق داماد" رفت و پس از آن مرحوم، از درس خارج فقه "آیت الله حاج آقا مرتضی حائری" بهره برد.

اساتید وی در حوزه از مهم‌ترین اساتید آیت الله مؤمن می‌توان افراد زیر نام برد: امام خمینی(ره) آیت الله محقق داماد آیت الله مرحوم شیخ مرتضی حائری آیت الله شیخ محی الدین فاضل هرندی آیت الله حاج سید محمود یثربی قمی آیت الله مشکینی آیت الله حاج شیخ محمد شاه آبادی آیت الله شیخ ابوالفضل خوانساری

-فعالیت‌های سیاسی قبل از انقلاب عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم جامعه مدرسین از سال 1341 تأسیس شده و شکل گرفت. از اوایل تشکیل جامعه مدرسین آیت الله مؤمن به عضویت در آن درآمد و با وجود سن کم در سال 1342 به جامعه مدرسین پیوست. به دنبال دستگیری حضرت امام (ره) و تبعید به ترکیه، آیت الله مؤمن به عنوان سفر زیارتی قصد تشرف به نجف اشرف را داشت که مرحوم "حاج شیخ مرتضی حائری" از وی خواست تا پیامی را از طریق امام موسی صدر (ره) یا حاج شیخ نصرالله خلخالی ‌(ره) به اطلاع آیت‌الله حکیم برساند. پیام این بود که: «هم اکنون، حاج آقا روح‌الله (حضرت امام خمینی) در صف مراجع تقلیدند و دستگیری و تبعید ایشان، در واقع، توهین به مرجعیت شیعه خواهد بود. از این رو، لازم است آیت الله سید محسن حکیم، نسبت به این مسئله واکنش نشان داده، خواستار بازگشت ایشان و رفع تبعید معظم له شوند.»

حضور فعال در فعالیت‏های مبارزاتی جامعه مدرسین علیه رژیم حضور آیت الله مؤمن در جلسات جامعه مدرسین، در پیش از انقلاب و پی‌گیری مصوبات و بیانیه‌های آن از فعالیت‌های درخشان ایشان است که سرانجام به دستگیری و تبعید وی در سال 1352 منجر شد. در سال 1352، 25 تن از علمای قم تبعید شدند که نام آیت الله مؤمن در بین اسامی تبعید شدگان به چشم می‌خورد. تشخیص رژیم این بود که این 25 نفر در مبارزات شاه ستیزانه و پیگیری نظرات حضرت امام نقش دارند. لیست این افراد در اسناد ساواک قرار دارد. آیت الله مؤمن به سه سال اقامت اجباری در "شهداد" کرمان محکوم شد که پس از گذراندن 7 یا 8 ماه اقامت در "شهداد"، باقی مدت را در "تویسرکان" به تبعید گذراند اما تبعید، به افشاگری‌ها و مبارزات سیاسی وی پایان نداد بلکه در آنجا نیز با بیان احکام اسلامی و در لابلای آن، مسائل مهم انقلاب، ماهیت رژیم شاه را برای مردم آشکار می‌کرد و آنها را به تقلید و پیروی از مرجعیت شیعه، به ویژه امام خمینی ‌(ره)، که در آن زمان پرچمدار مبارزه بود، دعوت می‌کردند.

رساندن نامه درخواست مرجعیت جامعه مدرسین به دست امام خمینی(ره) از کارهای بسیار مهم جامعه مدرسین در قبل از پیروزی انقلاب، اعلام مرجعیت حضرت امام(ره) بود. وقتی عوامل رژیم، امام (ره) را دستگیر کردند ایشان عنوان مرجعیت نداشتند و بر اساس قانون اساسی مشروطه، مراجع دارای مصونیت بودند؛ برای همین جامعه مدرسین بلافاصله، با توجه به صلاحیت حضرت امام، در اطلاعیه‌ای اعلام کردند که امام خمینی... جزء مراجع تقلید هستند و با این کار دست ساواک را برای هرگونه تعرض به جان امام بستند. از فعالیت‌های دیگر که در کارنامهٔ مبارزاتی آیت الله مؤمن می‌درخشد، رساندن مفاد نامهٔ تعدادی از اعضای جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم، مبنی بر اعلام مرجعیت امام خمینی(ره) به دست امام خمینی(ره) بود. مفاد این نامه را آیت الله مؤمن، در نجف اشرف به محضر امام(ره) تقدیم نمود. امام خمینی(ره) که همیشه از قبول مرجعیت و عناوینی این گونه سرباز می‌زد، ابتدا بدان اعتراض می‌کند. آیت الله مؤمن با بیان وضعیت حساس آن دوره، جنبه‌های سیاسی و مبارزاتی این تصمیم را خدمت امام(ره) عرض کرده و به ایشان عرض می‌گوید: «علت تصمیم اعضاء جامعه مدرسین مبنی بر اعلام مرجعیت این است که آنها تنها حضرتعالی را برای مقابله با رژیم فاسد شاه صالح می‌دانند؛ از این رو وظیفه خود دانستند تا حضرتعالی را به عنوان مرجع تقلید معرفی کنند.» بدین گونه امام(ره) در برابر این اعلام مرجعیت، سکوت می‌کنند.

-سوابق اجرایی بعد از پیروزی انقلاب و عضویت‏ها آیت الله مؤمن بعد از پیروزی انقلاب به فعالیت در مسئولیت‌های اجرایی و تدریس در حوزه مشغول شدند که از جمله آن می‏توان به موارد زیر اشاره کرد: مسئول‌ انتخاب‌ و اعزام‌ قضات‌ شرع‌ دادگاه‏های انقلاب‌ در سراسر كشور به‌ دستور حضرت‌ امام‌ خمينی(ره‌) رئیس دادگاه‌ عالی انقلاب‌ اسلامی عضو‌ شورای عالی قضایی نماينده مردم‌ سمنان‌ در دوره اول‌ و دوم‌ مجلس‌ خبرگان‌ رهبری و در دوره‌ سوم‌ و چهارم به‌ نمايندگی از مردم‌ قم‌ عضويت‌ در شورای نگهبان‌ با حكم‌ امام‌ خمينی(ره‌) در سال‌ 1362 و ابقاء در آن‌ مسؤوليت‌ با حكم‌ مقام‌ معظم‌ رهبری مديريت‌ حوزه‌ علميه‌ قم‌ عضو شورای عالی سياستگذاريی حوزه‌ علميه‌ قم‌ از سال‌ 1371 تا 1374 عضو دوره‌ چهارم‌ شورای عالی حوزه‌ علميه‌ قم‌ رئیس مجمع‌ فقه‌ اهل‌ بيت‌(ع‌)

-عضویت در شورای عالی قضایی بعد از شهادت شهید آیت الله بهشتی و شهید آیت الله قدوسی، حضرت امام(ره) "آیت الله موسوی اردبیلی" را به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و "آیت الله ربانی املشی" را به عنوان دادستان کل کشور تعیین کردند. سه تن دیگر از اعضای شورای عالی قضایی نیز به انتخاب قضات، تعیین می‌شدند؛ مراتب شرط احراز این سمت، برخورداری از اجتهاد بود و حضرت امام می‌بایست اجتهاد آنان را تأیید کنند. آیت الله مؤمن به عنوان یکی از اعضای شواریعالی برگزیده شد و ضمن اینکه با حفظ سمت به لحاظ اینکه سرپرست دادگاه‌های عالی بود، وظیفه تعیین قضات را هم به عهده گرفت. آیت الله مؤمن در رابطه با همکاری با قوه قضائیه و دادگاه‌های انقلاب در تعیین قضات شرع مسئولیت شناسایی، معرفی و صحبت با آنها و قول گرفتن برای همکاری با قوه قضائیه را عهده دار بود و بعد از صدور ابلاغیه و امضای آن توسط یکی از آیت الله منتظری و شهید آیت الله بهشتی که از سوی امام(ره) انتخاب شده بودند، به محل کار خود اعزام می‌شدند. در نهایت، تمام قضات دادگاه‌های انقلاب به این ترتیب انتخاب و اعزام شدند.

-عضویت در مجلس خبرگان رهبری آیت الله مؤمن از ابتدای تشکیل مجلس خبرگان در سال 1361 به عضویت این نهاد درآمد. وی در دور اول و دوم به نمایندگی از مردم سمنان و در دور سوم و چهارم به نمایندگی از مردم قم در این مجلس حضور داشته است.

-عضویت در شورای نگهبان در سال 1362 آیت الله مؤمن از شورای عالی قضایی بیرون آمده و از طرف حضرت امام(ره) به عنوان عضو فقهای شورای نگهبان انتخاب شد؛ در سال سوم، با قرعه کشی انجام گرفته در شورای نگهبان سه تن از فقها از شورای نگهبان خارج شدند؛ این افراد عبارت بودند از آیت الله رضوانی، آیت الله مهدوی کنی و "آیت الله ربانی املشی" و به جای آنان سه نفر دیگر یعنی "آیت الله محمدی گیلانی" و آیت الله امامی کاشانی از سوی امام(ره) در نیمه دوم دوره (یعنی از سال چهارم) انتخاب شدند. آیت الله مؤمن از ابتدای تشکیل شورای نگهبان به عضویت این نهاد درآمده است.

-فعالیت‏های آموزشی آیت الله مؤمن، پس از فراگیری یک دوره کامل اصول، به تدریس چند دوره "رسائل" شیخ انصاری، مقداری از "مکاسب" و "شرح تجرید الاعتقاد"، "بدایة‌الحکمه" و "نهایة‌الحکمه" و بخشی از "اسفار و عرشیه" پرداخت. با پیروزی انقلاب اسلامی و کم شدن حجم مسؤولیت‌ها، در سال 1362 به تدریس درس خارج اصول پرداخت. تدریس بحث معاملات "تحریرالوسیله" حضرت امام خمینی(ره)، کتاب قضا و شهادات و عمده حدود و مسائل مستحدثه در قالب درس خارج فقه از دیگر برنامه‌های درسی وی در حوزه بوده است.

شاگردان از مهمترین شاگردان آیت الله مؤمن در مباحث سطح عالی می‌توان افراد زیر را نام برد: دکتر حسن روحانی، رئیس جمهور دور یازدهم ریاست جمهوری حجت‌الاسلام غلام رضا فیاضی حجت‌الاسلام سید اصغر ناظم زاده حجت‌الاسلام سید مجتبی برهانی حجت‌الاسلام محمد حسن اختری، سفیر ایران در سوریه از سال 1365 تا 1377

-آثار و تألیفات تقریرات درس‌های "اصول"، "مکاسب محرمه" و "بیع" حضرت امام خمینی(ره) با حواشی امام خمینی(ره) تقریرات درس مرحوم "آیت الله محقق داماد" در مبحث صوم و صلات یک دوره کامل اصول فقه استدلالی با نام "تسدید الاصول" ده رساله فقهی در موضوعات و مسائل مستحدثه با نام "کلمات سدیده" ولایت امام و پیامبر(ص) بر امر قانون گذاری کلی ولایت امام و پیامبر(ص) بر جامعه اسلامی حاشیه بر "اسفار" و "شواهد الربوبیّه"

-ادعای کذب یک ضد انقلاب در خصوص آیت الله مؤمن 17 شهریور ماه سال 1392، محسن کدیور در یادداشت کوتاهی که به مناسبت درگذشت آیت الله سید حسن طاهری خرم آبادی در وب سایت رسمی خود منتشر کرد مدعی شد: «...در جریان اعلام نام حجت الاسلام و المسلمین سید علی خامنه ای رهبر جمهوری اسلامی در عداد مراجع جایزالتقلید توسط جامعه‌ی مدرسین حوزه ی علمیه ی قم در آذر 1373 مرحوم آیت الله طاهری خرم آبادی و آیت الله مومن قمی به اعتراض جلسه‌ی جامعه را ترک کردند...»

واکنش آیت الله مؤمن به این ادعا در پی انتشار این مطلب؛ آیت الله مؤمن در حاشیه جلسه‌ای در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در تاریخ 19 شهریورماه 1392، با تکذیب این ادعا گفت: «چنین مطلبی که بیان شده و به بنده و آیت الله طاهری خرم آبادی نسبت داده شده است به کلی دروغ است و صدردصد تکذیب می‌شود. کاملاً کذب محض است که بنده و "آیت الله طاهری خرم آبادی" در چنین جلسه‌ای حضور داشته باشیم و به عنوان اعتراض آن را ترک کرده باشیم. ادعا کنندگان چنین مطالبی شأنیت و صلاحیت نام بردن ندارند و باید از آنان به عنوان ضدانقلاب و معاند تعبیر کرد...»